ابزارهای جراحی بخش حیاتی هر عمل موفقیتآمیزی در پزشکی هستند. کیفیت و ایمنی این ابزارها مستقیماً به سلامت بیمار و موفقیت تیم جراحی بستگی دارد. اما چرا برخی از این ابزارها پس از مدتی استفاده دچار زنگزدگی میشوند؟ چه خطراتی در پی دارد و چگونه میتوان از آن پیشگیری کرد؟ بیایید این موضوع را با نگاهی ژرفتر بررسی کنیم.
زنگ زدگی یا همان «خوردگی» واکنش شیمیایی فلز با اکسیژن و رطوبت است که منجر به تشکیل اکسید آهن میشود. این پدیده نه تنها ظاهر ابزار را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه میتواند روی عملکرد، دوام و حتی ایمنی آن نیز تأثیرگذار باشد. ابزار جراحی عمدتاً از فولاد ضدزنگ ساخته میشوند؛ اما حتی این فلز نیز در شرایط نامناسب دچار زنگزدگی میشود.
۱. کیفیت ساخت پایین: اگر در فرآیند تولید از آلیاژهای بیکیفیت استفاده شود یا عملیات پرداخت سطحی به درستی انجام نگیرد، ابزار مقاومت لازم را در برابر خوردگی نخواهد داشت.
۲. شستشو و ضدعفونی نادرست: باقی ماندن خون، ترشحات، مواد شوینده، یا آب شستشو بر سطح ابزار باعث تسریع واکنشهای شیمیایی و خورندگی میشود. استفاده از شویندههای خیلی قوی یا آب نامناسب نیز میتواند وضعیت را وخیمتر کند.
۳. خشک نکردن کامل پس از شستشو: رطوبت باقیمانده روی ابزارها فرصت مناسبی برای اکسیداسیون و تشکیل زنگ فراهم میکند.
۴. تماس با مواد خورنده: اسیدها، بازها، کلر، نمک و مواد ضدعفونی خاصی (مانند محلولهای هیپوکلریت) به شدت خورنده هستند و میتوانند حتی فولاد ضدزنگ را دچار خوردگی کنند.
۵. استفاده از آب کیفیت پایین: آب حاوی املاح، یون کلر یا آب سخت موجب رسوبگذاری و تسریع فرآیند زنگزدگی میشود.
۶. عدم نگهداری صحیح در انبار: قرار دادن ابزارها در محیطهای مرطوب، در معرض هوا یا تماس مستقیم با فلزات غیرهمجنس، شانس خوردگی را بالا میبرد.
۷. نقص در لایهی محافظ ابزار: فولاد ضدزنگ لایهای نازک از اکسید کروم بر سطح خود دارد که مانع زنگزدگی میشود. هرگونه خراشیدگی، ضربه یا ساییدگی این لایه میتواند شروع مرگبار خوردگی باشد.
انتقال عفونتها: زنگزدگی سطح ناهموار و متخلخلی ایجاد میکند که محل مناسبی برای تجمع میکروبها و بقایای زیستی است.
کاهش عملکرد ابزار: تیز بودن، استحکام و دقت عمل ابزار جراحی در اثر زنگزدگی کاهش مییابد و حتی منجر به شکستگی یا بریده نشدن صحیح میشود.
خطر برای تیم و بیمار: زنگ زدگی احتمال شکستن یا خرد شدن تکههایی از ابزار در حین عمل را افزایش میدهد که ممکن است در بدن بیمار باقی بماند.
کاهش طول عمر و افزایش هزینهها: ابزار زنگزده زودتر فرسوده میشود و به طور پیوسته نیاز به تعویض و تعمیر دارد.
انتخاب ابزار با کیفیت و استاندارد
اولین و مهمترین مرحله تهیه ابزار استاندارد از برندهای معتبر است که از فولاد ضدزنگ باکیفیت و پرداخت سطحی عالی استفاده میکنند. توجه به تاییدیههای سازمانهای سلامت و استانداردهای بینالمللی مهم است.
رعایت پروتکلهای دقیق شستشو و ضدعفونی
هر ابزار پس از استفاده باید فوراً با آب مقطر یا آب با کیفیت شستشو داده شود. استفاده از برسهای نرم و شویندههای ویژه که با فولاد ضدزنگ سازگارند، اهمیت دارد. بعد از شستشو باید کاملاً خشک شوند.
خشک کردن کامل ابزار
خشک کردن ابزار همیشه با هوای گرم و دستگاههای خشککن مخصوص انجام شود. باقیماندن هرگونه رطوبت به شدت خطرآفرین است.
جلوگیری از تماس با مواد خورنده
حتماً باید از تماس ابزار با اسیدها، بازها، نمک و مواد ضدعفونی کلر دار پرهیز کرد یا پس از مصرف چنین موادی، ابزار را بهدقت شستشو و خشک کرد.
استفاده از آب با کیفیت مناسب
همیشه برای شستشو و ضدعفونی ابزارها از آب مقطر یا آب بدون املاح و یون کلر استفاده شود. آبهای سخت و حاوی مواد معدنی مضر هستند.
انبارش صحیح ابزار جراحی
ابزار باید در مکان خشک، خنک و دور از نور مستقیم و رطوبت زیاد نگهداری شود. همچنین باید به صورت افقی یا متناسب با طراحی، با فاصله از هم چیده شوند تا ضربه نبینند یا روی هم ساییده نشوند.
مراقبت از لایهی محافظ ابزار
در هر بار استفاده از ابزار، باید مراقب بود سطوح آن خش بر ندارد و تحت فشار یا خمیدگی نباشد. بازرسی منظم ابزار به شناسایی خراشها و صدمات کمک میکند.
بازسازی و تعمیر دورهای ابزارها
اگر نشانههایی از زنگزدگی دیده شد، ابزار باید سریعاً ترمیم یا در صورت نیاز تعویض شود. پولیش حرفهای و بازسازی لایه محافظ نیز بسیار اثرگذار است.
آموزش پرسنل: آموزش اصول صحیح شستشو، خشککردن و نگهداری ابزارها برای همه پرسنل اتاق عمل الزامی است.
استفاده از تکنولوژی نوین: بهرهگیری از ابزارهای پوششدار با لایههای نانو یا فناوریهای جدید ضدخوردگی میتواند طول عمر را افزایش دهد.
برچسبگذاری ابزارها: تعیین ابزارهایی که بیشتر در معرض خوردگی هستند و برنامه بازرسی ویژه برای آنها.
کنترل کیفی منظم: بررسی مداوم کیفیت آب، مواد شوینده، عملکرد دستگاههای شستشو و خشککن.
چک لیستهای روزانه: استفاده از چکلیست روزانه برای قرنطینه ابزارهای مشکوک به خوردگی یا آسیبدیدگی.
پدیدار شدن لکههای قهوهای، نارنجی یا زرد، مات شدن سطح ابزار، خط و خش عمیق و حتی بوی غیرطبیعی میتواند از علائم ابتدایی خوردگی باشد. در این موارد ابزار را باید بلافاصله از چرخه استفاده خارج کرد.
استفاده از ابزار زنگزده میتواند عواقب قانونی سنگینی برای کادر درمانی و مرکز درمانی داشته باشد. رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشت نه فقط یک الزام حرفهای، بلکه یک وظیفه اخلاقی در قبال جان و سلامت بیماران است.
زنگزدگی ابزار جراحی مسألهای جدی، اما قابل پیشگیری است. با اجرای اصول علمی و رعایت جزئیات نگهداری، میتوان ایمنی و طول عمر ابزارها را تضمین کرد و کیفیت مراقبت از بیماران را به شدت ارتقا داد. برخورد منطقی، سرمایهگذاری هوشمندانه و آموزش مستمر، سه کلید طلایی مقابله با این مشکل هستند. با رعایت آنها دیگر نباید ترس از زنگزدگی را مهمان اتاق عمل دانست!
